Kontaktul. Gagarina 11, 87-100 Toruń
tel.: +48 56 665 60 35
e-mail: innowacje@umk.pl


 

Ochrona własności intelektualnej

Własność intelektualna według definicji Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (The World Intellectual Property Organization, WIPO) odnosi się do wytworów umysłu: wynalazków, utworów literackich i artystycznych oraz symboli, nazw, grafiki i wzorów stosowanych w handlu. Obejmuje ona zarówno wytwory mające zastosowanie dla celów działalności gospodarczej (tj. własność przemysłową), jak również dzieła będące przedmiotem praw autorskich, tj. o charakterze naukowym, literackim i artystycznym.

W literaturze tematu spotyka się zgodną opinię, iż pojęcie własności intelektualnej jest związane z procesami tworzenia i praktycznego wykorzystywania wiedzy oraz odnosi się do wszelkich wytworów ludzkiego umysłu oraz do praw umożliwiających korzystanie z owych wytworów, przy czym mogą mieć one charakter zarówno praw osobistych, jak i praw majątkowych. Podstawowymi kategoriami własności intelektualnej są: prawo autorskie i własność przemysłowa, niejednokrotnie z uwagi na chroniony stan faktyczny wymienia się również know-how. Istnieje istotna zależność między własnością intelektualną a kolejnymi kategoriami opisywanymi przez zasady ochrony patentowej i autorsko-prawnej.

Aktywa intelektualne

  • know-how,
  • metodologie,
  • technologia,
  • modele biznesowe.

Własność intelektualna

  • prawo autorskie i pokrewne,
  • bazy danych.

Własność przemysłowa

  • wynalazki,
  • znaki towarowe,
  • wzory przemysłowe,
  • wzory użytkowe.

W drodze rejestracji można chronić: wynalazki (patenty), znaki towarowe, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, oznaczenia graficzne, topografie układów scalonych.  Pod względem liczby zgłaszanych do rejestracji wspólnotowych wzorów przemysłowych oraz wspólnotowych znaków towarowych Polska plasuje się dość wysoko wśród krajów europejskich, pozostawiając w tyle wszystkie kraje regionu Europy Środkowo-Wschodniej. Należy również zaznaczyć, że średni roczny przyrost zgłoszeń wzorów przemysłowych i znaków towarowych jest wysoki i wynosi blisko 100 proc. dla wzorów przemysłowych i 56 proc. dla znaków towarowych. Pozwala to na wysnucie tezy, iż Polska stopniowo dogania kraje "starej" Unii.

Patenty na wynalazki udzielane są we wszystkich dziedzinach techniki. Opatentowaniu podlegają wynalazki, które są nowe, posiadają poziom wynalazczy i nadają się do stosowania przemysłowego. W rozumieniu ustawy Prawo własności przemysłowej wyłączone są przede wszystkim odkrycia, teorie naukowe i metody matematyczne, wytwory o charakterze jedynie estetycznym, plany, zasady i metody dotyczące działalności umysłowej lub gospodarczej. Ponadto warto zaznaczyć, iż samo odkrycie naukowe nie może być przedmiotem wynalazku. Przedmiotem wynalazku może być natomiast rozwiązanie techniczne wykorzystujące dane odkrycie. Procedura: pierwszym krokiem jest zgłoszenie wynalazku do Urzędu Patentowego, ważne jest, aby przed zgłoszeniem nie udostępniać informacji o wynalazku w żadnej z form, gdyż ujawnienie istoty wynalazku spowoduje utratę cechy nowości. Do publicznej wiadomości można podać informacje np. w formie publikacji naukowej już następnego dnia po zgłoszeniu wynalazku do Urzędu Patentowego. Ochrona patentowa przewidziana jest na okres 20 lat od momentu zgłoszenia. Ochrona wynalazku za granicą wymaga zgłoszenia wynalazku w Polsce, następnie w terminie do 12 miesięcy liczonego od dnia dokonania zgłoszenia w kraju, zastosowania jednej z trzech procedur:

  • dokonać zgłoszeń w innych państwach i wszcząć postępowanie zgłoszeniowe w oparciu o krajowe procedury patentowe,
  • dokonać zgłoszenia wynalazku w Europejskim Urzędzie Patentowym celem uzyskania ochrony w państwach będących stronami Konwencji o patencie europejskim z dnia 5 października 1973 roku,
  • dokonać zgłoszenia wynalazku w Międzynarodowym Biurze Własności Przemysłowej (WIPO) w Genewie w trybie PCT, w oparciu o przepisy Układu o Współpracy Patentowej z 16 czerwca 1970 roku.

Na koszty ochrony patentowej składają się: opłaty urzędowe na kolejnych etapach postępowania urzędowego, opłaty związane z utrzymaniem patentu w mocy, koszty obsługi prawnej zgłoszenia patentowego i patenty, czyli usługi rzeczników patentowych.

Wzór użytkowy, zgodnie z definicją ustawy Prawo własności przemysłowej, jest nowym i użytecznym rozwiązaniem o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Warto podkreślić, iż za wzór użytkowy uważa się rozwiązanie użyteczne, o ile pozwala na osiągnięcie celu mającego praktyczne znaczenie przy wytwarzaniu lub korzystaniu z wyrobów. Wzór użytkowy może być utrwalony np. w formie modelu, schematu, rysunku, fotografii lub opisu. Ze względu na częściowe pokrywanie się zakresu pojęciowego wynalazku z zakresem wzoru użytkowego (wymogi stawiane wzorom użytkowym są co do zasady łagodniejsze) ustawa Prawo własności przemysłowej dopuszcza, w toku rozpatrywania zgłoszenia wynalazku lub w okresie dwóch miesięcy od daty uprawomocnienia się decyzji o odmowie udzielenia patentu, złożenie wniosku o udzielenie na ten sam przedmiot prawa ochronnego na wzór użytkowy. Takie zgłoszenie wzoru użytkowego uważa się za dokonane w dniu zgłoszenia wynalazku. Decyzją administracyjną Urzędu Patentowego na wzór użytkowy może być udzielone prawo ochronne na okres 10 lat.

Znak towarowy, zgodnie z definicją zaprezentowaną przez Urząd Patentowy Rzeczpospolitej Polskiej, to każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, o ile nadaje się do odróżnienia towarów jednego od towarów innego przedsiębiorstwa.  W szczególności może to być: wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna – w tym forma towaru lub opakowania – a także melodia bądź inny sygnał dźwiękowy. Za najbardziej tradycyjne i najczęściej występujące formy znaków towarowych uznaje się: oznaczenia słowne  (wyraz, zdania, slogany) – znak słowny; oznaczenia słowno–graficzne (oznaczenia w których występują zarówno elementy słowne, jak i graficzne) – znak słowno-graficzny; oznaczenia graficzne (rysunki, ornamenty) – znak graficzny. Przed dokonaniem zgłoszenia niezbędne jest sprawdzenie możliwości zarejestrowania nazwy w bazach Urzędu Patentowego oraz bazach międzynarodowych (bazy te podają informacje w związku z członkostwem Polski w międzynarodowych organizacjach udzielających prawa wyłączne) lub w Czytelni Ogólnej Urzędu Patentowego RP; informacje o zgłoszeniach nowych znaków towarowych dokonywanych w procedurze krajowej - dostępne są w bazie znaków towarowych oraz Biuletynie Urzędu Patentowego po 3 miesiącach od daty zgłoszenia. Na mocy decyzji administracyjnej Urząd Patentowy udziela prawo ochronne na okres 10 lat, z możliwością przedłużenia na kolejne okresy dziesięcioletnie na wniosek uprawnionego. Na mocy Porozumienia i Protokołu Madryckiego może być dokonana rejestracja międzynarodowa, po uprzedniej rejestracji krajowej znaku na rzecz zgłaszającego w państwie pochodzenia. Międzynarodowa rejestracja udzielana jest przez Biuro Międzynarodowe WIPO w Genewie za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP działającego jako urząd państwa pochodzenia. Automatyczną ochronę we wszystkich krajach Unii Europejskiej zapewnia Community Trade Mark (CTM) tzw. znak unijny. Ujednolicony system rejestracji znaków towarowych w krajach Wspólnoty pozwala na uzyskanie ochrony w całej Unii Europejskiej na podstawie jednej rejestracji w Urzędzie ds. Harmonizacji Rynku Wewnętrznego w Alicante (Hiszpania).

 

 

Wzór przemysłowy, zgodnie z definicja przedstawioną przez Urząd Patentowy Rzeczpospolitej Polskiej, jest nową i posiadającą indywidualny charakter postacią wytworu lub jego części, nadaną mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Wytworem w myśl ustawy Prawo własności przemysłowej art. 102 jest każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, obejmujący w szczególności opakowanie, symbole graficzne oraz kroje pisma typograficznego, z wyłączeniem programów komputerowych. Przykład wzoru przemysłowego: wzory ubrań, biżuterii, mebli, design odkurzacza domowego, czy karoserii samochodu. Wzór przemysłowy można chronić, uzyskując prawo z rejestracji na mocy decyzji administracyjnej Urzędu Patentowego. Prawa z rejestracji wzoru udziela się na okres 25 lat od daty dokonania zgłoszenia w Urzędzie Patentowym. W celu zgłoszenia wzoru przemysłowego w wielu krajach wystarczy dokonanie jednego zgłoszenia w Biurze Międzynarodowym Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) w Genewie, uzyskana zostanie wówczas ochrona wzoru przemysłowego w krajach należących do Aktu genewskiego ( aktualnie należy do niego 18 państw, w tym 5 państw UE). Warto podkreślić, iż prawo unijne pozwala przedsiębiorcom chronić kształt swoich produktów poprzez uzyskanie praw do tzw. wzoru wspólnotowego. Prawo z rejestracji trwa 25 lat i podzielone jest na 5 okresów ochronnych, za które należy uiszczać odpowiednie opłaty. Ochrona wzoru wspólnotowego przyznana jest na terytorium całej Unii Europejskiej, a po przystąpieniu pozostałych państw, rozciągnie się ona samoczynnie na te państwa bez konieczności zgłaszania.

Oznaczenia geograficzne, zgodnie z definicją prof. R. Skubisza, są związkiem pewnego symbolu o treści geograficznej z towarem, który jest odbierany przez przeciętnego nabywcę, jako zespół informacji o towarze, w tym zwłaszcza o jego pochodzeniu z pewnego miejsca geograficznego.  Zgodnie z ustawą Prawo własności przemysłowej na zagraniczne oznaczenia geograficzne można uzyskać w Polsce ochronę tylko wtedy, gdy oznaczenie korzysta z ochrony w kraju jego pochodzenia. Przykładowe oznaczenia geograficzne to "Nałęczowianka", "bryndza", "oscypek", "bundz".  W drodze decyzji administracyjnej Urzędu Patentowego na oznaczenie geograficzne może być udzielone prawo z rejestracji. Ochrona jest bezterminowa. Na zagraniczne oznaczenie geograficzne można w Polsce uzyskać ochronę tylko wtedy, gdy korzysta ono z ochrony w kraju jego pochodzenia. Można także uzyskać ochronę oznaczenia geograficznego na terenie Unii Europejskiej. Uprawniona grupa (w określonych wypadkach także osoby fizyczne i prawne) dokonuje zgłoszenia w naszym Urzędzie Patentowym, jest ono sprawdzane i przesyłane do Komisji Europejskiej. Tu w ciągu 6 miesięcy sprawdza się je pod względem formalnym, publikuje w Dzienniku Urzędowym UE i gdy nie ma sprzeciwu, który też może być złożony tylko pod pewnymi warunkami, rejestruje się i drugi raz publikuje. Przez rejestrację oznaczenie uzyskuje ochronę na terenie całej UE. Przykładem może być ser feta, szampan.

Topografie układów scalonych, na podstawie ustawy Prawo własności przemysłowej, przez topografię układu scalonego rozumie się rozwiązanie polegające na przestrzennym rozplanowaniu elementów, z których co najmniej jeden jest elementem aktywnym oraz połączeń układu scalonego. Topografię układu scalonego można chronić poprzez uzyskanie prawa z rejestracji udzielanego w drodze decyzji administracyjnej Urzędu Patentowego na okres 10 lat. Ochrona w danym państwie WE na podstawie rejestracji jest respektowana w pozostałych krajach członkowskich.

Poważne wyzwanie, które stoi przed Polską i polskimi przedsiębiorstwami w zakresie znaków towarowych - jak również w przypadku patentów - jest nie tyle zwiększenie liczby składanych wniosków, a ich skuteczności. Zaledwie 40 proc. wniosków o rejestrację wspólnotowego znaku towarowego nie zawiera błędów i z sukcesem prowadzi do rejestracji. Ponad dwukrotnie wyższą skuteczność od Polski osiąga jedenaście krajów europejskich. Jedynie Bułgaria osiągnęła nieco gorszy wynik w tym zestawieniu.

 

Tabela: Skuteczność wniosków o rejestrację wspólnotowego znaku towarowego

Źródło: opracowanie KPMG na podstawie danych OHIM

Konieczne jest podjęcie zdecydowanych działań mających na celu uświadamiania przedsiębiorców, iż przed poniesieniem kosztów zgłoszenia np. nowego wynalazku, niezbędne jest przeprowadzenie samodzielnie bądź zlecenie wyspecjalizowanej kancelarii patentowej przeprowadzenie tzw. badania zdolności rejestrowej (patentowej). Działania podjęte z wykorzystaniem opinii eksperckiej pozwolą na uniknięcie dodatkowych kosztów finansowych oraz utraconego czasu, z uwagi na oczekiwanie nawet kilkuletnie na rejestrację czegoś, co w praktyce od początku nie miało zdolności rejestrowej.

Artykuł został opracowany na podstawie:

1. M. Strojny, Własność intelektualna i przemysłowa: jak chronimy innowacje?, e-mentor nr 2 (34)/ 2010, [20.03.2012].

2. A. Potempa,  Zarządzanie prawami własności intelektualnej i ich wycena w przedsiębiorstwie, [w:] U. Promińska (red.), Własność intelektualna w działalności przedsiębiorców, Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości, Łódź 2010.

3Urząd Patentowy Rzeczpospolitej Polskiej,