Kontaktul. Gagarina 11, 87-100 Toruń
tel.: +48 56 665 60 35
e-mail: innowacje@umk.pl


 

Firmy spin-off i spin-out

Od kilku lat coraz większym zainteresowaniem wśród polityków, władz wyższych uczelni i mediów cieszą się spółki typu spin-off, spin-out. Są one jednym z aktywnych mechanizmów komercjalizacji oraz transferu technologii. Zgodnie ze swoją definicją, przedsiębiorstwo spin-off to nowopowstające przedsiębiorstwo, założone przez co najmniej jednego pracownika instytucji naukowej lub badawczej w stopniu naukowym co najmniej doktora. Przedsiębiorstwo spin-off może także zostać założone przez studenta lub absolwenta w celu komercyjnego wykorzystania nowoczesnych rozwiązań z zakresu wiedzy lub technologii. Przybiera ono najczęściej postać struktury uzależnionej organizacyjnie, formalno-prawnie lub finansowo od instytucji (najczęściej uczelni) macierzystej. Przedsiębiorstwo spin-out różni się tylko i wyłącznie tym, iż jest zwykle autonomiczne pod względem organizacyjnym w stosunku do jednostki macierzystej (np. uczelni), a także posiada niezależne źródła finansowania.

W związku z tym, że działalność ta prowadzona jest we współpracy z uczelnią, stąd firmy te nazywa się spółkami odpryskowymi (z ang. spin-off – spółka wydzielona). Typowa spółka spin-off(out) to taka, której produkty stworzono na bazie innowacyjnej (najczęściej chronionej) technologii lub wynalazku. W spółkach takich udziały posiada naukowiec (naukowcy) z danej uczelni oraz sama uczelnia za pośrednictwem wyodrębnionego podmiotu. Bardzo często jednak spółkami spin-off(out) nazywa się również taką działalność biznesową, która wykorzystuje istniejący na uczelni potencjał intelektualny: wiedzę ekspercką, umiejętność obsługi aparatury, odkrycia i udoskonalenia lub unikatową aparaturę. Z racji, iż ogromna większość takich spin-offów działa w sektorze usług, można je nazwać spółkami usługowymi. Zasadniczą rolę w kształtowaniu i funkcjonowaniu przedsiębiorstwa spin-off odgrywa tzw. „uporządkowany status prawny innowacji”, będącej zasadniczą wartością przekazywanych technologii, jak również transparentne procedury ochrony praw patentowych oraz przestrzegania prawnie uregulowanych zasad działalności komercyjnej.

Dlaczego spiny?
Firmy spin-off i spin-out w dłuższej perspektywie są najbardziej dochodową drogą komercjalizacji myśli naukowej. Wartość opracowanej technologii, która staje się podstawą stworzenia firmy jest o wiele większa niż sprzedaż samego pomysłu lub udzielenie licencji.

Zalety firmy spin-off:

  • Wyodrębnienie tematyki rynkowej ze struktury badawczej;
  • Łatwość prowadzenia biznesu;
  • Przejrzystość struktur i strumieni finansowych;
  • Wsparcie uczelni, co wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem zminimalizowanym poprzez swoiste gwarancje leżące po stronie zaangażowanych w przedsięwzięcie ekspertów danej dziedziny, a więc większą stabilizację.    

Zalety firmy spin-out:  

  • Płynne przeniesienie wiedzy i całego „know-how” oraz praw własności związanych z eksploatacją technologii na podmiot gospodarczy, stwarzające dogodne warunki dla inwestycji kapitałowych w to przedsięwzięcie i tym samym dla szybkiego rozwoju przedsiębiorstwa;                                    
  • Możliwość samodzielnego działania.

Warunki założenia spin-off lub spin-out:

  • rynkowa wartość projektu,
  • biznesowe aspiracje wynalazców,
  • determinacja w osiągnięciu celu oraz podjęcie osobistego ryzyka przez twórców przedsięwzięcia,
  • wola działania zgodnie z regulacjami dot. podmiotów gospodarczych,
  • właściwe zabezpieczenie praw twórców (właścicieli praw).

Spin-off w USA

W Stanach Zjednoczonych istnieje wiele sposobów powołania firmy typu spin-off. Zwykle akademickie spin-off powstają z inicjatywy przedsiębiorczych naukowców, którzy pragną komercjalizacji wyników swych badań. Akademickie spin-off mogą też być powołane przez fundusze powiernicze firm specjalizujących się w dziedzinie technologii. Niektóre uczelnie mają nawet swoje własne fundusze powiernicze współpracujące z ich biurem transferu technologii w celu wsparcia przedsiębiorczości akademickiej i procesu tworzenia akademickich spin-off. Akademickie spin-off powstają też z inicjatywy przedsiębiorców bądź aniołów biznesu mających bliskie powiązania z samym twórcą technologii. Natomiast macierzyste uniwersytety wspierają takie inicjatywy programem pomocy merytorycznej. Wiele uniwersytetów prowadzi ciągłą współpracę z lokalnymi szkołami biznesu, w których studenci podyplomowi w oparciu o żywe technologie tworzą gotowe do wdrożenia biznesplany. Twórcy najlepszych z nich tworzą prawdziwe firmy w oparciu o akademickie innowacje.

Spin-off inicjowany przez naukowca-przedsiębiorcę

Najszybszą z dróg powołania akademickiego spin-off, szczególnie w przypadku kapitałochłonnych technologii jest powierzenie ich firmom Venture Capital [Jest to forma finansowania innowacyjnych, a zatem obarczonych ryzykiem, projektów inwestycyjnych]. Z ich doświadczeniem i kapitałem technologia ma większe szanse wejścia na rynek. Firmy VC mają dostęp do większych funduszy inwestycyjnych i mogą utworzyć zarząd składający się ze specjalistów z dziedziny zarządzania Jednak tak jak nie wszystkie technologie stają się przedmiotem licencji, tak i nie wszystkie cieszą się zainteresowaniem inwestorów. Zatem w sytuacji braku licencjobiorcy i inwestora zewnętrznego naukowcy sami podejmują się utworzenia akademickiego spin-off w celu komercjalizacji wypracowanej przez nich technologii. Założenie takiej firmy wymaga od naukowca opracowania biznesplanu, zarejestrowania działalności gospodarczej, skompletowania załogi (w szczególności zespołu zarządzającego) i podpisania umowy licencji na stworzoną przez siebie technologię z uczelnią macierzystą. W większości przypadków to właśnie uczelnia jest właścicielem wygenerowanych w niej technologii. Podstawowe etapy utworzenia akademickiego spin-off:

  •  opracowanie biznesplanu,
  •  założenie firmy,
  •  powołanie składu zarządu,
  •  podpisanie umowy licencji z uczelnią,
  •  fundusz zalążkowy/nakłady kapitałowe,
  •  ubezpieczenie działalności,
  • zarządzanie konfliktem interesów (podział ról – naukowiec vs. przedsiębiorca),
  • granty na pokrycie tzw. „doliny śmierci”.

Przeprowadzenie analizy rentowności przedsięwzięcia oraz opracowanie biznesplanu to kluczowe zadania stojące przed akademickim przedsiębiorcą. Działania te pomagają zdefiniować potencjalne kierunki rozwoju biznesu, jak i strategie patentowania (w szczególności strategie ochrony międzynarodowej, wstępny wybór krajów ochrony, jak i zakres zastrzeżeń). Dalej na tym etapie identyfikuje się potencjalnych partnerów biznesu, jak i słabe oraz silne strony podejmowanego przedsięwzięcia, opracowując tzw. „strategie wyjścia” oraz najbardziej rentowne sposoby komercjalizacji wybranej technologii. W niektórych przypadkach, kiedy naukowcy nie mają zasobów na opracowanie biznesplanu (czasu, doświadczenia, itd.) szukają pomocy w biurze transferu technologii bądź lokalnej szkole biznesu. Po opracowaniu biznesplanu przedsiębiorstwo może przejść proces rejestracji. W większości przypadków naukowcy korzystają tu z pomocy prawników. W kolejnym etapie przechodzą do powoływania zespołu zarządu. Bardzo ważne jest, by zarząd główny składał się z profesjonalnych i doświadczonych przedstawicieli biznesu, a naukowcy podejmujący się komercjalizacji technologii powinni obejmować stanowiska w zarządzie ściśle związane z daną technologią bądź B+R. Po zbudowaniu zespołu zarządu przechodzi się do właściwego nabycia praw do komercjalizowanej technologii. Nowo powstała firma musi podpisać umowę licencji z uczelnią jej macierzystą. Jest to warunek przejścia do kolejnego etapu formowania funduszu zalążkowego. Nadaje to nowo powstałej firmie potencjalną wartość i pozwala realizować zaplanowany biznes komercjalizacji technologii. Funduszu zalążkowego zwykle szuka się wśród kapitału prywatnego, ale i również wśród grantów rządowych. Jednym z prężniej działających programów rządowych jest program Small Business Innovation Research (SBIR) i Small Business Technology Transfer (STTR). Rząd amerykański oferuje granty SBIR i STTR małym przedsiębiorstwom podejmującym się procesu komercjalizacji wyników badań. Nowo powstałe spin off mogą też liczyć na inne formy wsparcia ze strony macierzystej uczelni. Dla przykładu: uczelnia np. University of Illinois)na preferencyjnych warunkach, może zaoferować laboratoria do przeprowadzania badań bądź własny inkubator dla młodej firmy, w którym jest otoczona niezbędną infrastrukturą. Dodatkowym udogodnieniem jest fakt, że młoda firma działa w otoczeniu innych, z którymi może zawiązać sieć współpracy bądź kontaktów biznesowych. Dodatkowo niektóre uczelnie oferują centra wsparcia budowy prototypu bądź finansowania etapu tzw. „doliny śmierci” (występującego zwykle między momentem zużycia funduszu zalążkowego i przeprowadzenia podstawowych badań a przetworzeniem technologii do jej postaci rynkowej). Również federalny rząd amerykański podejmuje szereg działań ułatwiających procedury założenia nowej firmy, jak chociażby wspomniane granty dla małych przedsiębiorstw czy ulgi podatkowe. Władze lokalne (stanowe) podobnie podejmują liczne starania prowadzące do wzrostu przedsiębiorczości akademickiej. Oferują np. okresowe granty wyłącznie. Dla małych firm podejmujących technologiczne wyzwania lub ułatwiają im proces aplikacji o federalne granty SBIR/STTR. Myśląc o nowej technologii należy pamiętać, że zawsze istnieje szansa komercjalizacji technologii z wysokim potencjałem, a rozumienie podstaw biznesu i szerokie kontakty w świecie nauki i gospodarki pomagają w osiągnięciu sukcesu. Zaleca się zatem wszystkim przedsiębiorczym naukowcom zasięganie częstych konsultacji z profesjonalistami biznesu oraz podtrzymywanie kontaktów biznesowych w celu upewnienia się, że podejmowane kroki w procesie tworzeni firmy są właściwe i efektywne.

Artykuł autorstwa Shayana Sartipi,  pochodzi z poradnika przedsiębiorczych naukowców SPINOFF  nr1/2010